نظام آموزشى را بيشتر در همان مساجد قرار داده بود . حضرت در جلسات مشترك با خلفا ، معارف اسلامى را مطرح مىكرد و حتى در زمان جنگ به بحث و گفت‌وگوى علمى مىپرداخت و پس از شهادت ايشان اين خط سير به وسيلهء طرفداران اهل بيت ( ع ) ادامه يافت و در بغداد و اكناف جهان اسلام مدارس ، بيت الحكمه‌ها و كتابخانه‌هايى تأسيس گرديد . در مكتب امام صادق ( ع ) در تمام رشته‌هاى علوم تتبع و بحث مىشد و امام براى هريك از شاگردان ، تخصصى تعيين نموده بود ، براى نمونه به ابان بن تغلب - كه در فقه تبحر داشت - دستور دادند كه در مسجد بنشيند و فتوا دهد و حمران بن اعين در زمينهء علوم قرآن به پرسش‌ها پاسخ مىداد و زرارة بن اعين در زمينهء فقه ، مناظره و بحث مىكرد و هشام بن حكم در مسائل رهبرى و امامت و اصول عقائد مناظره مىكرد . « 1 » امام صادق ( ع ) به مسائل علمى و تجربى نيز اهتمام داشت و بنا بر نقل‌هاى مختلف از علماى پيشين ، جابر بن حيان يكى از شاگردان امام در رشته‌هاى مختلف ، در علم كيميا مهارت داشت . امام صادق ( ع ) پايه‌گذار مكتب جعفرى در مدينه است كه هزاران تن در رشته‌هاى گوناگون در آن به فراگيرى علوم اسلامى مىپرداختند و در فقه و معارف اسلامى بيش از چهار هزار نفر در مساجد تحصيل علم مىكردند . مجلس درس امام بيشتر در مسجد برگزار مىشد و شاگردان آن حضرت هم بيشتر حلقه‌هاى درس را در مسجد تشكيل مىدادند . « 2 » مساجد نخستين مراكز اجتماعات دينى براى مسلمانان به‌شمار مىآمد و حتى اگر از مدارس قديم و اوليهء كشورهاى اسلامى سخن بگوييم بايد مسجد را مورد توجه قرار دهيم . ساختمان مدرسه‌ها نيز كه پس از مساجد معمول شد ، مانند نقشهء ساختمان مساجد بود . حتى پس از ايجاد و توسعهء مدارس ، مساجد جنبهء تربيتى و آموزشى خود را حفظ كردند . مثلا در سيستان ، شخصى به نام عبد الرحمن بن سمره ( در سدهء اول هجرى ) مسجد آدينه‌اى ساخت كه حسن بصرى يكى از علماى دينى مدت‌ها در آنجا سرگرم تدريس و تعليم مسائل دينى بود و در بخارا - كه معروف به قبة الاسلام شده بود - از چند مسجد براى تعليم علوم شرعى استفاده مىشد . در نيشابور كه يكى از مراكز مهم سياسى و علمى خراسان بود ،

--> ( 1 ) . اسد حيدر ، الامام صادق و المذاهب الاربعه ، بيروت : دار الكتاب العربى ، 1969 ، ج 3 ، ص 50 . ( 2 ) . شمس الدين ابو العباس احمد بن محمد ابن خلكان ، وفيات الاعيان و انباء ابناء الزمان ، قاهره : مطبعة العادة ، 1367 ق ، ج 1 ، ص 291 .